Nasleđe Oktobarske revolucije

Piše: Miloš Perović, sociolog

Oktobarska revolucija 1917. godine izvršena na prostoru tadašnje carske Rusije nesumnjivo predstavlja najznačajniji događaj 20. veka koji je bitno odredio dalji razvoj globalnih odnosa. Ovim je po prvi put u praksi doveden u pitanje odnos rada i kapitala koji predstavlja najbitniju determinantu svih aspekata života u savremenom svetu. Kroz preispitivanje ovog odnosa otvarana su i mnoga, do tad nepoznata, polja slobode, prvenstveno kroz ekonomsko i političko oslobođenje i žena i muškaraca, novi koncept uređenja bračnih odnosa, pravo na samoopredeljenje naroda, itd.  Oktobarska revolucija je bila par excellence povesni događaj koji smera na budućnost, što i jeste u samoj biti pojma revolucije. Ovim događajem je po prvi put u dotadašnjoj istoriji civilizacije i u praksi dokazano da tzv. obični, mali ljudi, radnici i seljaci mogu biti subjekti istorije, odnosno kreatori vlastite sudbine. Oktobarskom je revolucijom tako pokazano da se zatečeni socijalni odnosi mogu menjati sa samog dna socijalne lestvice, odnosno da politika nije i ne može biti privilegija viših društvenih klasa. Iako je revolucija u političkom smislu propala sa raspadom njezinog rodnog mesta – Sovjetskog Saveza – mnogu njeni učinci na polju ljudskih prava danas se smatraju podrazumevajućim. Međutim, svi ovi učinci ostvareni su kroz burni i napeti tok Oktobarske revolucije i kasnije konsolidovanje sovjetske vlasti. Eho revolucije je presudno oblikovao i bližu istoriju prostora na kojima živimo, prvenstveno kroz praksu socijalističke Jugoslavije.

Svakako najbitniji deo nasleđa Oktobra 1917. je to što je kroz praksu novog društva nastalog na revoluciji permanentno prevladavan napeti odnos između rada i kapitala karakterističan za društveno-ekonomski sistem kapitalizma. Ovo je sprovođeno, pre svega, formiranjem sovjeta kao instrumenata radničke kontrole nad procesom proizvodnje na kojima se temeljio čitav socijalni sistem novonastalog komunističkog društva. O uspehu izgradnje komunističke utopije u daljem razvoju Sovjetskog Saveza može se naširoko debatovati, no ono što je činjenica je da su socijalne nejednakosti unutar ovog društva bile daleko manje nego u društvu iz kog je Sovjetski Savez nastao, ali i svim njemu konkurentnim zemljama kapitalizma.

Kroz revolucionarni period od februara do oktobra 1917. godine, ali i nakon toga u izgradnji novog društva, žene su igrale vrlo aktivnu ulogu. Pritiskom na organe Privremene vlade putem masovnih štrajkova, žene su se na ovom mestu i u ovom povesnom događaju po prvi put u istoriji izborile za neograničeno pravo glasa na političkim izborima. Žene su bile vrlo uticajne u strukturama boljševičke partije, prvenstveno kroz delovanje Nadežde Krupske i Aleksandre Kolontaj koja je bila i prva ministarka (socijalnog staranja) u istoriji, i to u prvoj boljševičkoj vladi, a kasnije i prva žena ambasadorica jedne zemlje u istoriji. Boljševička doktrina bila je, pre svega, oslobođenje žena od kućnog rada, i to njihovim masovnim zapošljavanjem kako bi se okončala ekonomska zavisnost žena koja predstavlja temelj njihove društvene nejednakosti. Nizom akata i uredbi poboljšan je položaj žena u ruskom društvu, pre svega izjednačavanjem plata muškaraca i žena, koje je podrazumevalo i plaćeni godišnji odmor. Prvim bračnim zakonom nakon revolucije je brak odvojen od nadležnosti crkve, ženama je dozvoljeno da biraju prezime u braku, izjednačen je status vanbračne dece s onima rođenim u braku, prepoznata su prava majki u radnom odnosu kroz omogućivanje plaćenog odsustva s posla u toku trudnoće, itd. Takođe, ženama je omogućeno pravo na razvod, a ovo pravo je kasnije regulisano i uvođenjem bračnih obaveza (zakonom iz 1926.) kojima se zakonski onemogućavalo da muškarac ostavi trudnu ženu bez obaveza prema njoj i detetu. 1920. godine Sovjetski Savez je postao prva država u kojoj je legalizovano pravo na abortus.

U Sovjetskom Savezu je po prvi put u istoriji primenjeno neograničeno, opšte pravo glasa, čime je zapravo započeto konzumiranje političkih sloboda na koje smo danas navikli. Najrazvijenije zemlje sveta do 1917. u osnovi su bile duboko nedemokratske, iako su zadovoljavale većinu procedura parlamentarne demokratije. Izborni procesi na Zapadu do 1917. odvijali su se u strogo kontrolisanim uslovima, jer ne samo da žene, koje čine oko 50% populacije, nisu imale pravo glasa, već su postojali najrazličitiji oblici imovinskog cenzusa za učešće na izborima, čime se znatno ograničavalo učešće siromašnijih slojeva u političkom životu. Zanimljivo je da se danas nakon propasti Sovjetskog Saveza govori o njegovom nedemokratskom karakteru, dok se 1917. godine na Zapadu, u svetlu svih iznetih činjenica, govorilo o njegovom predemokratskom karakteru. Zastrašene elite tadašnje Evrope govorile su o „vlasti rulje“ osvrćući se na događaje u Rusiji. Upravo u strahu od „vlasti rulje“ politički život Evrope počinje se demokratizovati, prvenstveno kroz usvajanje neograničenog prava glasa, i za to se Evropa ima zahvaliti iskustvu Sovjetskog Saveza.

U vremenu pre uspostave Sovjetskog Saveza svet je bio podeljen na kolonijalne posede vodećih zapadnih, evropskih zemalja.  Prvi svetski rat, u čijem vrtlogu izbija Oktobarska revolucija, u osnovi je bio obračun evropskih sila oko preraspodele uticaja u kolonijama. U periodu do Oktobarske revolucije u najrazvijenijim državama Zapada prevladava uverenje da postoji podela na tzv. prave narode koji su u stanju da upravljaju svojim sudbinama, i one koji na to nemaju pravo iz razloga ekonomske i civilizacijske zaostalosti. Ova teorija iz koje se tokom vremena rađaju razne rasističke koncepcije, odnosno ideologija rasizma, zapravo su bile izraz potrebe elita vodećih kapitalističkih, kolonijalnih zemalja Zapada da moralno opravdaju brutalnu eksploataciju tzv. Trećeg sveta, odnosno zemalja Afrike, Azije, Amerike. Kroz istoriju radničkog pokreta postoji tradicija kritike sistema kolonijalizma i rasizma kao njegovog ideološkog pokrića. Međutim, boljševici su prvi socijalisti koji su nedvosmisleno proklamovali pravo naroda na samoopredeljenje. U praksi je ova boljševička doktrina dosledno realizovana raspuštanjem svih kolonija carske Rusije odmah nakon revolucije. Time koncept prava na samoopredeljenje ulazi u politički mainstream Zapada nakon 1918. godine, prvenstveno kroz koncepciju Woodrow Willsona koja je bila reakcija, ili odgovor na boljševičku doktrinu. Antikolonijalna borba je presudno odredila čitavu drugu polovinu 20. veka.

Nije preterano reći da je Oktobarskom revolucijom ostvaren prvi pravi upliv masa u svet politike. Novonastala situacija primorala je vladajuće klase i desne krugove Zapada da ograniče uticaj masa na politički život kroz, s jedne strane, niz kompromisa u pravcu demokratizacije političkog života i poboljšanja materijalnog statusa najnižih socijalnih slojeva, i, s druge strane, kroz pokušaj kontrolisanje masa putem desničarske populističke ideologije koja je svoje krajnje ishodište pronašla u fašizmu. Upravo je fašistička ideologija svog zakletog neprijatelja pronašla u Sovjetskom Savezu kao mestu pokušaja realizacije komunističkog društva, koji je i napala invazijom Hitlerove Nemačke i evropske crne internacionale okupljene oko Vermahta. Ishod te avanture, poznatije kao Drugi svetski rat danas znamo, kao što i znamo da je za lomljenje kičme fašističkoj ideologiji bio najzaslužniji upravo Sovjetski Savez, što je i omogućilo drugi talas demokratizacije Evrope u 20. veku. Ovaj talas je, pre svega, karakterisalo postepeno raspuštanje kolonija zapadno-evropskih zemalja u Africi i Aziji, a potom i opšte poboljšanje uslova života u Zapadnoj Evropi kroz koncept “države blagostanja” (wellfare state) u okviru koga su uvođeni elementi socijalizma u kapitalističke države Evrope, prvenstveno putem podizanja sistema socijalne zaštite stanovništva.

Kada posmatramo Evropu i svet danas, stotinu godina nakon Oktobarske revolucije i gotovo trideset godina od raspada Sovjetskog Saveza, možemo mirne duše zaključiti da je celokupni proces demokratizacije i podizanja materijalnih uslova života na ovom prostoru vršen pod pritiskom pretnje od komunističke revolucije u ovim društvima. Tvrdnja da su demokratizacija i podizanje životnog standarda na Zapadu bili kompromis sveta kapitala sa svetom rada dobija na značaju upravo danas, kada se izostankom pritiska organizovanog radničkog pokreta na kapitalističke elite sistematski urušavaju sva polja slobode ostvarena u prethodnom veku. Potpuna globalna hegemonija neoliberalizma u potonjih trideset godina rezultirala je potpunom neobuzdanošću finansijskog kapitala koji je uzrokovao i Svetsku ekonomsku krizu 2008. godine čije društvene i političke posledice danas osećamo. Ova kriza je označila početak obračuna sa državom blagostanja, i generalno je usmerila kretanje čitavog političkog spektra u desno. Danas u Evropi gotovo da nema države koja u svom parlamentu nema jaku političku partiju ekstremne desnice. U najmoćnijoj zemlji sveta, Sjedinjenim Državama, pobedio je predsednički kandidat koji je socijalno nezadovoljstvo osiromašene srednje i radničke klase kanalisao u islamofobnoj, antiimigrantskoj i nacionalističkoj retorici na kojoj je bazirao celokupnu kampanju. S druge strane, politički relevantne radikalno leve opcije u najrazvijenijim zemljama sveta gotovo da i ne postoje. Po našem mišljenju ovo je direktna posledica višedecenijskog sistematskog ideološkog obračuna sa komunističkom ideologijom i nasleđem Oktobarske revolucije.

U procesu obračuna sa nasleđem Oktobra, najmoćnije metodološko sredstvo bile su tzv. teorije o totalitarizmu. Ove teorije za cilj imaju da pokažu kako smo u 20. veku svedočili pojavi dvaju totalitarizama – fašističkog i komunističkog – koji se prikazuju kao istovetni u čijoj je osnovi da su podjednako pretnja aktuelnom kapitalističkom “otvorenom društvu”. U osnovi ove ideološke konstrukcije su napori, pre svega, nemačkih istorijskih revizionista koji svoju kulminaciju dobijaju u članku  koji je 1986. godine u Frankfurter Allgemeine Zeitungu objavio najistaknutiji član ove grupacije Ernst Nolte. Ovim je započeta debata nemačkih istoričara (Historikerstreit), u kom je grupa istorijskih revizionista i desničara okupljenih oko Noltea pokušavala da minimalizuje epohalni zločin nemačkog nacizma tvrdnjom da je holokaust i sistematsko istrebljenje na rasnoj osnovi, zapravo reakcija na istrebljenje klasnog neprijatelja u Sovjetskom Savezu, odnosno preventivna mera protiv istrebljenja nemačke više i srednje klase od boljševičke najezde sa istoka.  Ovakvom relativizacijom zločina nacizma počela je diskreditacija same ideje socijalizma/komunizma, koja se kroz ovaj narativ stigmatizuje kao totalitaristička i izjednačava sa nacizmom. Ovo stanovište je danas institucionalizovano  kroz niz rezolucija (1996[1]., 2006[2]., 2009[3].)  organa Evropske unije u kojima se i zakonski uobličava ideološka konstrukcija o “dva totalitarizma” čime je ovaj mit ugrađen u same temelje Evropske unije. Vidno je i da je EU pojačala institucionalizaciju narativa o dva totalitarizma nakon što je 2004. njoj priključen i najveći deo zemalja Istočne Evrope, nekadašnjih članica “Varšavskog pakta”, što se može protumačiti i kao težnja za ideološkim slamanjem poslednjih ostataka komunističke ideologije na istoku Evrope.

Posledice ideološke hegemonije ovakvog ekstremno antikomunističkog narativa vidljive su upravo danas, devet godina po izbijanju Svetske ekonomske krize i stotinu godina od Oktobarske revolucije. Već pomenuto bujanje ekstremne desnice i renesansa novog fašizma ne prestaju da začuđuju apologete neoliberalizma. Međutim, uzroci ovakvog političkog stanja lako su uočljivi. Kada se sistematski obračunate sa progresivnom alternativom postojećem sistemu tako što je institucionalno i ideološki kriminalizujete na način na koji su se SAD i EU to učinile sa komunizmom, ne treba da čudi kada se rastuće nezadovoljstvo postojećim sistemom socijalne nepravde kanališe u ekstremno desnim političkim opcijama koje se danas nameću kao (lažna) alternativa. Upravo zbog toga je danas neophodno reaktuelizovati vrednosti Oktobarske revolucije.

Novi Sad, oktobar 2017.

 

[1] Rezolucija Saveta Evrope 1096
[2] Rezolucija Saveta Evrope 1481
[3] Rezolucija Evropskog parlamenta od 2. aprila 2009. godine o evropskoj savesti i totalitarizmu