Uticaj Oktobarske revolucije na pojavu i razvoj masovnog pokreta fašizma i Drugog svetskog rata

Piše: Vukašin Marić, student I godine istorije, UNS

 

Oktobarska revolucija i docnija pobeda boljševika u građanskom ratu, duboko su uzdrmale dotadašnji poredak koji je vladao u čitavom svetu. Naredne godine izrodile su veliki broj krupnih štrajkova, protesta i pobuna kojima se odlikovalo čitavo međunarodno razdoblje, a nesumnjivo da je snažan podstrek ovim događajima dao primer SSSR-a, prve zemlje socijalizma. Kako je svaki istorijski događaj rezultat kontinuiteta dešavanja i istorijskih procesa iz kojih ti događaji proizilaze, sama socijalistička revolucija u carskoj Rusiji, njen razvoj i tekovine koja je ona ustoličila dale su više različitih rezultanti u vidu reakcija na ove događaje. Države građanske demokratije morale su odgovoriti na ove izazove, još više ojačane velikim nedaćama stanovništva, te velikim ekonomskim krizama koje su još jedna od odlika celog razdoblja od 1918. do 1939. godine. Odgovori su morali proizilaziti iz zateknutog stanja u tim zemljama. U najrazvijenijim SAD-u i Velikoj Britaniji radnički pokret, koji se pokazao kao nosilac revolucionarnih težnji u svetu, bio je deo već izgrađenog buržoaskog sistema iz kojeg se nije mogao izvući (na primer velika majska kriza 1926. u Britaniji koja prestaje nakon što konzervativna vlada preti mogućim građanskim ratom), u Nemačkoj i Italiji ovi izazovi rezultirali su pojavom fašizma.

Da bi se ispitao uticaj i razvoj fašizma i njegove uloge u spoljnopolitičkim odnosima u svetu koji su izrodili Drugi svetski rat, neophodno je jasno odrediti značenje ovog pojma, pogotovo danas kada se sa njim možda i prelakomo služi. Prema istoričaru Andreju Mitroviću, fažizam je “zbirna imenica za čitav niz desničarskih političkih pokreta, stremljenja ili partija u mnogim zemljama”. Takođe, on može biti i oznaka u svom užem značenju kada se prevashodno misli na italijanski fašizam. Nemački fašizam je najčešće imenovan kao nacizam.

Do zvaničnog nastanka fašističkih pokreta dolazi u 1919. godini, u Italiji 23. marta stvaranjem prvih fasci di combattimento (Borbenih snopova) u Milanu, u Nemačkoj 5. januara osnivanjem Nemačke radničke partije (kasnije Nacionalsocijalističke Nemačke radničke partije) u Minhenu. Sami programi ovih stranaka prilagođeni su, to jest osmišljeni za ovakvu situaciju ­– isprva oni su naizgled davali neke levičarske tendencije, koje su bile izuzetno jak pokretač obespravljenih slojeva. Manifest italijanskog fašizma sastojao se od opšteg prava glasa, smanjivanja limita godina za dobijanje glasačkog prava, osmočasovni radni dan, nacionalizacija železnice i transportne industirije, smanjivanje granice za penziju na 55 godina, ali i naglašenog nacionalizma, veličanja rata, plana za osvajanje Rijeke i Dalmacije. Ipak uočljivo je da se u programima italijanskih fašista nisu koristile takozvane revolucionarne fraze, umesto radničke klase govori se o proizvođačima svih klasa, nema mesta priči o klasnoj borbi, ističe se jasan nacionalan interes koji preovladava u odnosu na sve druge težnje. Ovaj program fašista bio je jedan od ponuđenih odgovora na situaciju u državi, prouzrokovan okolnostima koje su postojale u njoj – dolazilo je do sve učestalijih i masovnijih radničkih štrajkova, milionskih iseljenja iz zemlje u potrazi za poslom, nestankom srednje klase. Da nemaju veze sa socijalistima, te da su ustvari na dva različita kraja političkog spektra, ubrzo su pokazali sami. Crnokošuljaši su razbijali mnoge radničke akcije, otvoreno se protivili socijalistima i komunistima, često ih postavljajući kao svoje najveće protivnike. Sa druge strane socijalisti su se podelili, nakon što su na izborima 1919. bili druga stranka po snazi u zemlji. Levo krilo socijalista osnovalo je Komunističku partiju Italije težeći ka diktaturi proletarijata pod vođstvom mladog Antonia Gramšija. Naizgled pravilan i logičan smer ovog otcepljenja davalo je istorijsko iskustvo boljševika, no ovde pak dolazi do dijametralno suprotne situacije. Slično svemu spomenutom, program nacista u Nemačkoj, takozvanih 25 tačaka, takođe je iza društveno prihvatljivih stavova širio, neke izuzetno ekstremne ideje, ovaj put stavljajući u centar naciju kao biološku jedinstvenu celinu.

Ipak da bi se shvatila suština istorijskih procesa koji su izrodili pojave fašizma, i stvarni uticaj SSSR-a kao otelotvorenja socijalističke ideje, mora se vratiti čak i nekoliko decenija unazad. Vojno ujedinjenje osnažilo je duh pruske države još više, militarizam je ušao u istorijsku svest nemačkog naroda, Versajski mirovni ugovor sputavao je Nemačku, ovo su sve bili potrebni preduslovi za pojavu nacizma u Nemačkoj, a ni Italija nije bila daleko od ove situacije. Ipak samo učvršćenje fašističkih ideologija moralo je nastati posle dugogodišnjeg sukoba dve ideje oko vladajućeg društveno-ekonomskog sistema, kapitalizma ili socijalizma – posle rasplamtavanja plamena koji je pokrenuo Sovjetski savez, potonja ideja dobila je realno uporište. Privredno oslabljene, u strahu od već pokušane revolucije u Nemačkoj, i sve jačih previranja u Italiji, društvene strukture kojima nije odgovarala uspostava socijalizma, sve više su se okretale ekstremno desničarskim idejama, fašisti i nacisti su sve više isplivavali na površinu sa propagiranjem snažnog nacionalizma, izrazitog antisocijalizma i antikomunizma. Ova dva pokreta ovladavaju kao reakcija na velika socijalna trvenja, na dešavanja Oktobarske revolucije i pobede boljševika. Umesto diktature proletarijata, ovde vlada jedna velika ličnost  il duce ili der Führer, umesto prelaska sredstava za proizvodnju u društveno vlasništvo, ovde su kapitalisti bili neophodni u službi države. Fašizam i nacizam su se odlučno izborili sa revolucijom, nešto što liberalizam u ovim zemljama možda ne bi uspeo, autoritarno držanje vlasti onemogućavalo je revoluciju u budućnosti, imperijalna politika koja teži ka osvajanjima ide u korist krupnom kapitalu u pogledu širenja tržišta,radnički sindikati su rasterani, njihova sedišta uništena, vođe pozatvarane, kapital je u stanju polupsihoze izazvane velikim ekonomskim krizama, privrednom devastacijom i strahom od revolucije 30-ih godina ušao u kolo sa fašističkim ideologijama .

Prvi veliki sukob samog fašizma i socijalizma pre rata Nemačke i SSSR-a, dogodio se između 1936. i 1939. u Španiji – još jednom se fašizam pojavio kao reakcija na uspon socijalizma u nekoj zemlji. Velika Britanija i Francuska, koje su pretendovale na vodeću ulogu u Evropi delovale su u građanskom ratu u Španiji onako kako su delovale i u spoljnoj politici u Evropi u toj deceniji, blago i neubedljivo. Tome u prilog ide i pokušaj vlade Nevila Čemberlejna da takozvanim koncertom četiri velike sile smiri bujajuće pretenzije Italije i Nemačke, kojim bi Velika Britanija i Francuska uz ove dve bile vodeće evropske sile. Time bi se trebala sačuvati vlastita vodeća pozicija, ali ujedno i delimično pasivizirati težnja za totalnim uništenjem Versajskog mirovnog ugovora glavnih revizionističkih zemalja. Da bi uspeo u ovome Čemberlejn je bio spreman na razne ustupke, žrtvovanjem malih država kao moneta za potkusuravanje, dok su apetiti Nemačke sve više rasli, što je samo povećavalo sumnju Sovjetskog saveza da se sprema velika antikomunistička koalicija.

Može se primetiti i da je odnos Velike Britanije i Francuske prema SSSR-u gotovo gurnuo Sovjete u savez sa Nemačkom, Sovjete koji od 1934. intenzivno traže način da se povežu sa zapadnim silama protiv nadiruće fašističke opasnosti. Francusko-sovjetski ugovor iz 1935. mogao je i da ne postoji, pomorskim ugovorom iz 1936. između britanije i nemačke, prva je još jednom pokazala da je spremna na sve ustupke, a primeri Čehoslovačke i Austrije samo su to potvrdili. Tek su u aprilu 1939. već u predvečerje rata, započeti pravi pregovori između Britanije, Francuske i Sovjetskog Saveza, ali odugovlačenje Engleza i nadmenost Čemberlejna zamrzavali su ove pregovore. Bez sumnje nevoljno, a vođene lošom politikom zapadnih sila, vlade dve zemlje suprotnih ideologija, fašističke i komunističke, sklopile su savez. Iako je svima bilo jasno da je ovaj savez privremen, a pre svega obojici lidera Hitleru i Staljinu, svaka strana je od ovog imala korist – Nemačka je izbegla rat na dva fronta, a SSSR je imao vremena da se pripremi za rat.

Drugi svetski rat je iz percepcije današnjih vrednosti verovatno jedini rat koji se sa istorijske distance posmatra gotovo crno-belo. Sa jedne strane fašizam, sa druge antifašizam, sa jedne strane smrt, sa druge strane sloboda. Ipak, što je ključno, fašistička ideologija nije slučajno nastala kao, ona je bila produkt svoje epohe. Nastala kao reakcija na bunt socijalno obespravljenih slojeva, velike ekonomske krize, Versajskog ugovora, specifične kulturne i društvene situacije u Italiji i Nemačkoj. Posmatrajući sve ove činioce odvojeno, pa potom u celini, jasno uviđamo da su se stare društvene snage u momentu  odluke oko drastičnih promena u budućnosti, a suočene sa propašću sopstvene ideologije, radije okrenule reakciji, nego revoluciji. Oktobarska revolucija je imala nemerljiv uticaj na radničku klasu širom sveta, od kreiranja svetonazora u nekim zemljama, do cepanja levice u drugim. Na pojavu fašizma, kao i na njegov pad. Ove dve suprotne ideologije, kao i građanska demokratija, imale su veliku ulogu u međusobnom formiranju, a rezultirale su najvećim sukobom koji je svet ikada video, koji se posle šestogodišnjih borbi završio porazom fašizma. Fašizam nije nestao, već se na duže vreme sklonio sa glavnih tokova političkih dešavanja. No, u 21. veku doživljava postepenu rehabilitaciju sve češćim pogrešnim istorijskim interpretacijama kojima se mora stati na put.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *